Geroep(e)

Afrikaans, Afrikaanses en Afrikaners

Kom ons gestel vir ʼn oomblik ons was.  Geroepe, bedoel ek nou. Ek weet nie, ek skiet spek.  Ek “sê nou maar. . .”  ʼn Gevaarlike ding om te doen, ek weet.  Maar dit het ons nog nooit afgeskrik nie!  Ons het nog altyd van die geloftes wat ons gemaak het, en wat toe in ons guns uitgedraai het, afgelei dis moontlik.

In die Kerk praat ons ook van “geroepe” wees, en bedoel gewoonlik dominees of ampsdraers, veral predikante.  Dis ʼn lewenslange ding, geroepenheid:  Jy tree nie daarvan uit of af nie, jy aanvaar emeritaat; die roeping duur voort.  Soos al die ouer dominees van ons Kerk, en selfs soos Pous Benedictus XVI.  Soos Koningin Elizabeth II wat so onwrikbaar glo sy is geroepe, dat sy geen planne het om te abdikeer voor sy te sterwe kom nie, die al langer wordende ry troonopvolgers ten spyt. (Sonde, om die ou tannie juis hier as ʼn voorbeeld te gebruik, maar onthou nou sy is my oerouma, of so iets.)

Velskoen 2Punt is, as roeping die ding is wat ons onderskei, dan, solank daar nog Afrikaners is, hou die roeping mos nog?

Dog, dis ook moontlik om geroepe te wees vir ʼn spesifieke taak, en as die werk gedoen is, weg te staan?

Nou moet ons uitsluitsel gee:  Was ons geroepenheid korttermyn?  Taakgerig en -gedrewe?  ʼn Duidelike opdrag dalk, nou afgehandel, synde of suksesvol of misluk?

Kom ons gestel (jong, die ding vat my al dieper die moeilikheid in, want ek gewigstoot nou al speenvarkies. . .) vir ʼn oomblik die roeping is voortgaande, die taak nog onafgehandeld, die opdrag nog geldend.  Afrikaners praat so.

Kom ons verbeel ons (net ter wille van die argument, sien) ʼn verkose volk, ʼn “Israel”.  Daar is talle raakpunte:  Onderdrukking, ʼn Trek, geloftes, oorlog en eie grond, en ʼn verbond.  Dis die blink kant.  Daar is ook ʼn ander kant, en as die regterskoen jou pas, gaan jy die linker ook moet dra; “konsekwent”, so noem mens dit.  Skoei jy jou dus (hopelik, indien hoegenaamd, net lossies) op Israel,  gaan jy daarmee moet rekening hou dat Israel telkens hulle houvas op grond verloor het, soms oor droogte en armoede, en soms oor magsgrepe van imperiale grootkonings en koloniale keisers.  Die Beloofde Land bly beloofd.  Gód bly (darem) by hulle, maar dis ook al, so voel dit. . .

Toe hulle uit Egipte uit via die woestyn oor húlle Oranjerivier uitkyk, prut daar ʼn gruwelike groentesop van allerhande soorte goggas die ganse “beloofde land” vol:  ʼn Wavrag gagga gode en hulle vreemde volgelinge.  Verskeidenheid is hulle voorland.  Hulle armdruk hier en daar met ʼn koppige koning, maar hulle eerste en durende ervaring van Kanaän was ʼn geïntegreerde gemeenskap waar vrede met die Filistynse buurman hare op jou tande verg, maar jy groet tog soms oor die lemmetjiesdraad heen.  Immigrasie deur die wieg en groeiende welvaart, laat Israel naderhand breedgeskouer staan, dog tussen ander.  Maar dis ʼn pendulum van aangluur en hand om die blaas staan.

Soewereiniteit was Israel nooit beskore nie.

Toe hulle die dag by Samuel opdaag en eis God moet hulle ʼn koning toelaat, was daar perde.  Maar hulle hét hulle koning gekry, en ook oorgenoeg van hom.  Eendrag, wat voorheen net goeie godsdiens was, nou ideologie, se fut was teen net die tweede koning al uit, die volkstaat aan skerwe.  Polities sou Israel nie voor 1948 atoombomstatus kry nie. Ons eie tiekiedraai met soewereiniteit se dronkmaakmag was ook maar vlietend. (Maar dit wil tog lyk of ons die Bom gebou het!)

Roeping en soewereiniteit is dus nie eers vir uitverkore volke sinoniem nie.  En as ek dit nou reghet, is dit die gatslag.

Ons kan nou ons visier op ʼn nuwe Oranje Volkstaat rig, of ons kan vra of God ons elders heen geroep het.  Wat was God se idee met ons?  ʼn Wen by Bloedrivier, met die oog op soewereiniteit, of dat geregtigheid sou geskied?  Daar het kortstondig twee (meer!) republieke van gekom, nie eendrag nie.  Vereeniging bring eendrag, maar in gevallenheid.  Nog versukkeld in swartgebrande verskroeide aarde, kom die onvoorsiene meevaller van ʼn Jabesgebed wat op Unie uitloop, en Afrikaners regeer die ganse Suid-Afrika.  En toe, gans te gou, vervaag weer die oranje in ʼn reënboog wat nie naastenby so gerusstellend soos die ware jakob is nie.

Soewereiniteit was beslis daar iewers in die droom genestel.  Ons sit (alweer) daarsonder.

Wat het ons tog op “Afrikaans” laat besluit?  Hoekom nie Nederkaaps nie, of Kaaps-Nederlands, Kaaplands, of wat van net Kaaps?  Wat sit agter “Afrikaans” en “Afrikaner”?  Time Magazine het ons “Africa’s defiant white tribe” genoem.  ʼn Stam, ʼn hardekoolstam, ʼn witte, maar van Afrika.  Is ons regtig so op Afrika ingestel dat die vasteland ons definieer?  Het ons toe al aan onsself as Afrika-ne gedink? Of is dit net Time se snedige lag in die mou?

Sê nou net (hier gaan ons alweer) ons roeping lyk net halfpad soos Israel sʼn, sou om hier in Afrika tussen mense van Afrika te leef, en hier ʼn voorbeeld uit te leef, ander tot voordeel te leef, openlik tot eer van God te leef, ook ʼn moontlikheid kon wees?  Nie apart nie, nie op- of neersiende nie, maar deel en deelnemend?

Vir Afrikane, ja.

Vir Afrikaners?

Weet jy, ek hoop nogal so.  Maar jy ken my nou al:  Ek’s ʼn Gehasi en ʼn Hanskhaki.  Wat sou ek tog weet?  En tog, as na my uitgebreide pleidooi en ooglopende tekort, iemand my tog ʼn Afrikaner noem, wel, dan is alles  moontlik.

ʼn Laaste opmerking, want hieroor gaan ek nou nie meer skryf nie:  Ons is kwaad.  Moenie ʼn fout maak nie, ons is sommer. . . ja, wel, baie woedend kwaad.  Woede is goed; dit gee energie.  Maar woede moenie ons gedrag bepaal nie, nes dit ook nie ons identiteit beskryf nie.  Ons (ek ook?) is Afrikaners ongeag van wat enigiemand anders oor ons dink of voel.  Van Afrika, dis ons daai.  Kom ons maak Afrika vir Afrikane en Afrikaanses en Afrikaners leefbaar.  Dit het minder met “versoening” uit te waai as met wie Afrikaners is.  Want God roep.

Advertisements

Gedroom

Afrikaans, Afrikaanses en Afrikaners

Afrikaans kry jy met moedersmelk in.  Afrikaner is aangeleer.

Jy sit op ʼn Septemberoggend en wag vir Siembamba.  Radio Suid-Afrika speel somber klassieke musiek.  Ouma huil toiletrolle vol.  Jy leer omgee vir Verwoerd.

Eendrag leer jou volkspele.  Ek het ʼn foto van my en Juanita van Schalkwyk – dis ʼn swart-witfoto, maar ek onthou dit was geel, haar Voortrekkerrok.  My serpie ook.

Dan kom die geskiedenis van volksplanter Jan, goewerneur Simon, Wolraad Woltemade en die sinkende skip, gelowige Hugenote wat met nagmaalwyn op reis gaan, die verdomme Engelse, die tragiese Trek, dapper Dirkie Uys en beginselvaste Jopie Fourie en liefdevolle Racheltjie de Beer.  Jy vereenselwig.  Jy maak mag.

Op Saamwerk ontmoet jy jou mentor, ʼn seldsame geskiedenisonderwyser wat jou doodgewoon laat vra “Hoekom?”  Die gevolg is nie soseer geskiedenis nie, maar geesteswetenskap.  Jy kan nie anders nie, jou hart loop sit daarin.  Jy identifiseer.  Jy lees jou eie lewe in geskiedenisboeke gebeur.  Die matriek Geskiedenistaak noem ek: “Die Begin en die Beginsel”  oor die onafhanklikwording van die Republiek van Transkei onder leiding van President Kaiser Daliwonga Matanzima op die 26ste Oktober 1976.  Die taak sluit af met ʼn gedroomde federasie van gelyke volkstate in suidelike Afrika.

Tegelykertyd leer ʼn mooie jongvrou jou hoe koud is die windjie en skraal, en die rus lê inderdaad vir ʼn ruk elders, as jy jou hart onherroeplik verloor.  ʼn Geknakte doringboompie en die Godsbesluit dat jy vir haar te laat gebore is.  O, die gewroeg van ʼn man in sy liefde verlore.  En liefde gevind vir n taal wat sê wat jy voel.

En jy leer koorsing.  By ʼn deftige koorkonsert in die Durbanse stadsaal waar Afrikaanse Lieder gepas was, sing ons:  “Ek smaak vir Sannie, / Sannie smaak vir Jannie, / Jannie smaak weer vir Lettie van der Berg. . . / Sannie haat dus vir Lettie, en noem haar Let’ ou Vettie! /  Ek dink dis te erg, te erg. / Sal jy my nooi wees vir volgende week?  / Ek dink ek’s verlief. . .”

Benewens die magiese van in harmonie musiekmaak, leer ek Afrikaans is onverwags lékker, speels, só lekker dat die stadsaal daarvan dreun.  FAK-liedjies was skielik “koel”.

Moedertaal en vaderland.  Ingeburger teen standerd 8.

Net suid van Durban, en net noord van die ou Louis Botha lughawe, staan ʼn verweerde gedenkteken waar eens ʼn konsentrasiekamp was.  Ouma Visser is daar gebore.  Die begraafplaas langsaan is nog byna sigbaar. . .  Merebank.  Daar staan ek toe op 10 Oktober 1976 in die geraas van landende vliegtuie, my eerste toespraak en afsteek vir ʼn klein gehoortjie kultuurvaste Afrikaners (ja, daar was regtig sulke ouens in Durban!) wat nog aangedring het daarop om Krugerdag te vier.  Wat ek daar kwytgeraak het, weet ek nie meer nie.  Buitendien was dit veel meer my geskiedenisonderwyser se gedagtes as my oorspronklike werk, maar die sentiment was toe al eie.  In my gemoed was ek niks anders nie as Afrikaner.

Twee Afrikanerberoepe het ʼn binnegeveg begin: kerk of politiek?  Ten spyte van ʼn diep gesprek voor die Burger Ranch in Kenyon Howdenweg waarin Koos nog gesê het:  “Jy hoef nie ʼn dominee te word om die Here te dien nie,” was ek teen die volgende jaar April so oortuigend dat ek reg gekies het, dat Pieter Dorey na ʼn kuier op Taaibos se trap, glo besluit het hy gaan ook dominee word.  Ek was sedertdien nog net ʼn paar keer weer so seker.  Die besluit het ek in ʼn lawaaierige reënstorm geneem, pateties huilend op die voorstoep onder die aluminium stoepdak.  Reën. . .

Maar die aankoms in Pretoria was ʼn aanpassing.  Jy kon Durban se Engels in my eksplosiewe t’s en p’s hoor, en die r’e en g’s was glo nie rasperskerp nie.  Jy kan ʼn hanskhaki nie kamoefleer nie.  Daarbenewens het ʼn semi my eendag in die kosry gevra: “Weet jou ma jy’s hier?”

ʼn Bleeksiel met ʼn aksent boesem nie by Afrikaners vertroue in nie.

Die laaste spyker behoort aan Wally da Silva.  In die Kanseliersgebou sê hy:  “Die enigste regte rede vir ʼn dominee te wil wees, is dankbaarheid.”  Ek het in my aansoek geskryf ek wil my volk help met hulle roeping.  (Ek sê mos altyd, as hulle my destyds moes keur soos hulle nou met studente maak, was ek nou ʼn mislukte politikus in ʼn agtergehaalde bedeling.)

ʼn Identiteitskrisis volg.  “BA-Admissie” die NG-Kerk se naam vir die B-graad wat jy voor BD moes kry, het soos “BA Speletjies” (Menslike Bewegingskunde) en “BCom Vanself”, die bynaam “BA Maniese Depressie” gekry.  ʼn Raak beskrywing.

Op ʼn dag kom ʼn senior klop om te hoor of ek my as “Afrikaner” beskou.  Ek was ʼn sluiper; dit help nie om te sê hy moes dit kon agtergekom het nie.  “Ja!” sê ek toe, maar ek’s versigtig.  Gesprekke in die Ruiterwag het gehandel oor onder andere daardie gedroomde federasie, nou ook met stadstate en Switserse kantons. Ek het my weer Afrikaner gevoel.

Maar ʼn gemaklike sit was dit nie.  ʼn Amerikaanse professor sou kom praat oor Etiopianisme. Van ver af kon ons hom en ons eie professor sien aankom.  ʼn Effense beroering.  Met die groet, slaan ons  professor Afrikaans toe oor:  “Ek het nie geweet die man lyk so nie.”  Ek weet nou nog nie wat Etiopianisme is nie; ek was te kwaad.  Maar ek was toe al ʼn regte Afrikaner, een wat uit dure ondervinding geleer het wanneer om sy mond te hou.

Is ons regtig rassehaters?  Is Afrikaners hovaardige mense wat neersien op ander?  Ek weet ons het ʼn ding oor die Engelse, met goeie rede moet ek toegee, ten spyte van my herkoms.  Maar van nature geneig om velkleur te haat?  Sommer oor die andersheid?  Ons is nie vreeslik verdraagsaam nie, weet ek, selfs nie met ons “eie” nie:  Jy is of “in” of “uit”.  Ek was dalk meer “uit” as “in”. Maar rassehaat was tóé nog nie my belewenis nie.  Nie waar ek vandaangekom het nie.

Pa was ʼn elektrisiën.  Pa het nooit neergesien op handearbeid nie.  Sy assistente was Swart mans.  Naweke het hy hulle gebring om aan ons huis te kom bou.  Die gemoedelike band wat hy met hulle gehad het, het die swaarkry met lekkerkry klaargekry.  Hulle was sy maats, later sy seuns.  Hy het na-ure op die oop stuk grond langs Kenyon Howden boks afgerig.  Die nag toe die SAP in ʼn klopjag ons huishulp se wettig getroude man sonder pasboek in haar kaia kry, het Pa die polisie van sy grond af weggejaag.  Toe Pa wou leer kerrie kook soos die “Indiërs” dit maak, is ons op ʼn dag ná donker die groepsgebied in, en is ons daar soos eregaste onthaal. Pa maak nou nog ʼn gillende kerrie, letterlik en figuurlik.

Nee, waar ek vandaankom het ons nie oor ras gehaat nie.  Ons het ons nie oor ras geskaam nie, en ook nie aanstoot geneem nie.

Ons het wel gehoop op soewereiniteit.   Selfs gegun wat ons vir onsself wou hê.

Dis so  ʼn groot teleurstelling om te verwerk as wat die Vrede van Vereeniging was: Dat ʼn eie plekkie in die Afrikason ons oënskynlik nie beskore is nie.  Die droom was glo die nagmerrie, dog ek kon sweer die droom het ʼn gelukkige einde voorsien. Dis weer die nasleep van die Engelse oorlog, die grondgrypers lyk net anders.

Sou ʼn Afrikaner nou na ʼn alternatief vir soewereiniteit wou soek?

Is daar ʼn ander manier om oor Afrikaner- (ons?) roeping te dink, of maak dit van my net ʼn Afrikaanse as ek dit sou waag?

 

 

 

 

Hanskhaki

Oor Afrikaans, Afrikaanses en Afrikaners.

Dis nou ek, hanskhaki, dalk selfs halfnaatjie?

Ma was Engels, sien.  Of te wel, Oupa Gibbons was. Die “Gibbons” is ʼn klein primaat wat trek op ons blou-ape.  Ek dink regtig nie ons is verwant nie, maar mens weet nooit. . .  Oupa en Charles Darwin was nie boesempelle nie (daar’s so 150 jaar verskil in ouderdom, sien) en hulle het aan weerskante van Wallis gewoon, oupa in Weston-super-Mare, aan die Engelse weskus.  Helaas, oupa was nie Wallies nie, net ʼn doodgewone Rooinek.  Dus sal ek nou nie kan sê wat Darwin sou gedink het as hý ons familie moes uitlê nie.  Ek berus: ʼn Gibbons, darem al meer mens as aap.  Maar n Engelsman.  ʼn Doodgewone Rooinek het ten minste  al aspirasies. Die Engelse het áltyd aspirasies!  Weliswaar in die ou klein dingetjies, soos dat die son nooit oor Engelse grond moet sak nie, vandaar wêreldoorheersing.  Logies, mos? Oupa het hoeka die naam gedra van die mitologiese grootkoning van die Britse bloubloedfamilie, van hom wat om ronde tafels geregeer het: Arthur!  Maar om eerlik te wees, vir my het hy onskadelik gelyk: Hy kon regtig onderhoudend praat oor die weer.

Nou ja, benewens die gemengde bloed, kry dit nou ʼn blou skynsel by: Nóg ʼn hekkie vir iemand wat hom Afrikaner verbeel.

Die Engelsman was ʼn fout, het ouma Johyla Magdalena Maria Elisabet (nooi Pretorius) na twee Engelse dogters besluit.  Ouma het die man gelos, maar die styl behou:  Kleurvolle gevoerde snyerspakkies met bypassende hoed en skoene. Die klere het sy self met haar Singer-handmasjien geskep, die skoen- en hoedemakers is van dieselfde materiaal voorsien, en die handsak was van Greenacres.  Woodlands se eie tannie van Buckingham.  Deftig, want as jy die buurt se trourokke maak, moet jy lyk of jy kan.

Hulle was mooi meisiekinders, die twee Engelse dogters.  Pa het ook so gedink.  Ma sou kon modelleer vir Rimmel se “London look”, maar sy het later kunstande laat maak.  Gelukkig, teen die tyd dat Pa begin flikkers gooi het vir die “Engelse” skoonheid, was haar ma ʼn respektabele Mevrou Willem Pelser. Dit het gehelp dat Ma ook ʼn Port Natal alumna was, én Hervormd.  En ek was op pad.

Na die uwe by die Addington aangeland het (ek is nou nog lief vir ʼn see-uitsig) , het Pa besluit die Durban Punt gaan agteruit en hy moet sy naam op ʼn lap grond kry.  Hoewel liggies rooi en blou getint,  ʼn eie stukkie Afrika bly in ons bloed.

Teen ʼn heuwel rooi grond waar eens suikerriet gestaan het, het ontwikkelaars ʼn doodloopstraat en amper ʼn twintigtal erwe uitgekerf.  Daar was twee huisplanne, een vir ewegetal erwe, en die ander vir onewes.  Ons was Nommer 9.  Onlangs verblank en tong in die kies genaamd Nappy Valley, was dit waar jong ouers koop om later te verkoop, ʼn neseier wat jou ʼn hupstoot noordwaarts gee, noord waar status en kredietwaardigheid saam klim.

Ons drie is terug Woodlands toe (suidwaarts, ek weet, maar glo my vry, selfs suid is beter as Punt)  na ons eie mense toe.  Wel, loopafstand van ons eie mense af: Die twee pare oupas en oumas.

In die doodloopstraat was net ons Afrikaans; ons, oom en tannie Mans, en die Leimeckes; ons en die straatnaam: Strydomoord.  Die res was Anderson, Bailey, Butler, Carr, Clark en Holland-Muter, Kibble en Savage.

Durban was Engels.  Ons was maats.  In die sirkel het ons Sondagmiddae tot donker toe krieket gespeel.

Pa en Ma was nie trekkers nie. Ook nie Trekkers nie, lees ek toe mos nou die dag:  Net een, ʼn nooi La Grange, toe al getroud, het die gene in ʼn 1838-model ossewa saamgedra, trans-Oranje tot oor die Vaal.  Dié dat ek nou nog nie sterk staan op patriargie nie, maar verkies dat ons dapper kaalvoet bergklimtannies ewe veel eer.  En ter, versagting, neem tog in ag ons was Hugenote ook, en jy sal verstaan dat windpompwater nie die Kaapse druiwesap troef  nie. Ek het nog nie kans gesien om te gaan La Granges soek in die Engelse Oorloë nie.

Daar by nommer 9 het my pa hom ingegrawe, letterlik.  Die grond was dieprooi, natuurlikerwys, maar soms van bloedsweet.  Self het hy keermure, kamers en ʼn garage aangebou, eindelik ook ʼn swembad waar die buurt kom kuier het vir lafenis teen die hitte en die stryd van Durban suid.

Pa en Ma was gasvry verby.  Daar was altyd meer kos as wat net ons drie kon eet.

Ons was altyd net ons drie.